HIỂU ĐÚNG VÀ CƯ XỬ PHÙ HỢP VỚI HÀNH VI HUNG HĂNG CỦA TRẺ
                                                                                   TS. Nguyễn Minh Anh

Hiểu đúng về tính hung hăng và hành vi hung hăng:

   G.M.Breslav cho rằng “Sẽ là sai lầm về mặt phương pháp luạn nếu đánh giá rằng hành vi của trẻ từ quan điểm các tiêu chí đạo đức, bởi vì các tiêu chí đạo đức là biểu hiện của sự tự ý thức đạo đức cao mà ở trẻ chưa có”.

   Ở trẻ, nhiều dạng hành vi không có ý thức (khách quan) vẫn chưa được xếp vào vùng “hành vi xấu”, còn những gì bị coi là hành vi xấu thì có thể được xét theo tình huống. Hành vi của trẻ phụ thuộc trực tiếp vào tình huống cụ thể.

   Nếu hành vi của trẻ bị đánh giá là hung ác, có nghĩa là trái với chuẩn mực xã hội, quy tắc giáo dục thường khuyến cáo người lớn sử dụng hình phạt để ngăn chặn hậu quả xấu. Như vậy, diễn ra một cái vòng lẩn quẩn: sự hung hăng của trẻ làm xuất hiện sự hung hăng của người lớn (hình phạt), sự hung hăng của người lớn lại kích thích sự hung hăng của trẻ (cảm giác bị xúc phạm, cảm giác bất công, sự cách ly, mong muốn báo thù v.v.).

   Khi đánh giá hành vi hung hăng của trẻ cần phải biết rằng, sự hung hăng của trẻ có tiến trình, và sự kịch phát hành vi hung hăng được ghi nhận trong những giai đoạn khủng hoảng của sự phát triển nhân cách, trong những giai đoạn mất cân bằng về cảm xúc. Khi đó, sự hung hăng của người lớn dễ dàng lưu lại trong ý thức của trẻ như một dạng hành vi xã hội được cho phép. Và điều tất yếu xảy ra sẽ là: Nếu sự hung hăng của cha mẹ là chuẩn thì việc con hung hăng với mọi người (trong đó có cha mẹ) cũng sẽ là chuẩn!

   Trẻ quen với kiểu hành vi hung hăng khi ở trong môi trường mà sự hung hăng là cách thích nghi duy nhất với chuẩn mực và quy tắc của môi trường đó. Vấn đề này khá phổ biến hiện nay.

   Đã có rất nhiều nghiên cứu cho thấy, những trẻ bị phát đít từ lúc một tuổi thì khi chập chững biết đi dễ trở nên hung hăng và có các hành vi xấu hơn so với trẻ hiếm khi chịu hình phạt này. “Một tuổi là thời kỳ hình thành khái niệm về cha mẹ và mối quan hệ giữa cha mẹ với trẻ. Việc phát đít trẻ khi đó sẽ để lại cảm nhận xấu, và làm tăng sự hung hăng của trẻ ở tuổi lên 2”, nhà nghiên cứu Lisa J.Berlin, từ Trung tâm Trẻ em và chính sách gia đình ở Đại học Duke, cho biết trên HealthDay News.

   Berlin và cộng sự đã tìm hiểu dữ liệu trên 2.500 trẻ từ các gia đình có thu nhập thấp, trong đó có thông tin về hành vi của trẻ, tần xuất họ phát đít con, lần lượt ở tuổi 1, 2 và 3.

   Tần xuất trung bình các bậc cha mẹ này phát đít con là 2,6 lần mỗi tuần khi trẻ lên một tuổi, trong khi với nhóm trẻ 2 tuổi là gần 3 lần.

   Nhóm nghiên cứu phát hiện các bé bị phát đít ở tuổi lên 1 có hành vi hung hăng hơn ở tuổi lên 2, và thực hiện các kỹ năng tư duy kém hơn ở tuổi lên 3.

   Các nghiên cứu của K.M.Gurevich cho thấy, tính hung hăng có mặt trong danh mục những nét tính cách của trẻ sáng tạo, so với trẻ không sáng tạo (2).

   Sự hung hăng – hành vi của cá thể hay tập thể, hướng đến việc gây thiệt hại về mặt thể chất hay tâm lý, thậm chí tiêu diệt người khác hay nhóm khác. Khách thể của sự hung hăng có thể là đồ vật vô tri vô giác. Sự hung hăng là hình thức phản ứng lại của sự bực dọc, căng thẳng, thất vọng… Ngoài ra, nó còn là phương tiện đạt mục đích có tầm quan trọng với chủ thể, bao gồm cả việc nâng cao vị thế của bản thân chủ thể thông qua việc tự khẳng định mình. (1)

   Như vậy, mặc dù sự hung hăng trong hành vi của trẻ luôn gây khó khăn trong việc tương tác với chúng, không thể đánh giá khuynh hướng hung hăng hoàn toàn là tiêu cực.

   Sự hung hăng xuất hiện vào những bước phát triển đầu tiên của trẻ, trong một thời gian dài không được trẻ ý thức để điều chỉnh. Hơn nữa, sự hung hăng của trẻ thường cho thấy, trẻ không có khả năng đánh giá đúng tình huống, khả năng của mình, tiên liệu hậu quả của hành động hung hăng, làm chủ cảm xúc v.v.

   N.D.Levitov (2) cho rằng, có sự tương quan giữa tính hung hăng và tính dễ bị hưng phấn cao độ của hệ thần kinh đi kèm với sự ức chế chủ động yếu. Tính chất của hệ thần kinh là do di truyền, vì vậy mất sự cân bằng giữa quá trình hưng phấn và ức chế theo hướng hưng phấn tăng cao và khó kiểm soát cũng có thể là do di truyền. Cũng vậy, ông cho rằng, phản xạ phòng vệ là phản xạ tự nhiên, vì vậy căn nguyên của việc tấn công cũng có thể là do tự nhiên, sau đó phụ thuộc vào điều kiện xã hội mà phát triển thành tích “tác chiến mang tính xã hội”, hay tính hung hăng.

Cư xử phù hợp với hành vi hung hăng của trẻ:

1) Người lớn phải tự chủ tốt: Hãy biểu lộ những tình cảm của cha mẹ, thầy cô và chỉ cho trẻ thấy rằng, cha mẹ, thầy cô có thể giải quyết những xung đột một cách bình tĩnh, ôn hòa chứ không cần sử dụng bạo lực. Thực tế cho thấy những trẻ học được cách thể hiện, nói lên những cảm nghĩ trong gia đình và trong lớp học rất ít có khuynh hướng và hành vi hung bạo.

2) Thiết lập những giới hạn: Càng từ tốn càng tốt và phải duy trì những giới hạn này một cách nhất quán. Mỗi trẻ cần có những cột mốc để định vị, cần biết đâu là giới hạn và cha mẹ, thầy cô chờ đợi nơi mình là gì.

3) Quan tâm đến cuộc sống của trẻ: Quan tâm về việc học hành, bạn bè, các sinh hoạt nhưng không nên tìm cách xâm phạm đến những “bí mật” riêng tư của trẻ. Khi nhận được phản ánh từ phía nhà trường, cha mẹ phải có ngay giải pháp. Nên trao đổi thẳng thắn hơn là cứ để xảy ra ngộ nhận (về lâu dài sẽ gây bất lợi cho trẻ). Sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình sẽ góp phần giúp cha mẹ gần gũi con cái hơn.

4) Tự đặt mình vào địa vị trẻ: trong trường hợp xảy ra xung đột nghiêm trọng, thử tìm hiểu xem trẻ có thái độ đó là nhằm mục đích gì? Phải chăng nó muốn gây sự chú ý, quan tâm của cha mẹ, thầy cô hay để không phải cố gắng làm một việc gì khác? Khi đã nắm bắt được điều trẻ muốn, có thể bạn sẽ giúp trẻ hiệu quả hơn. Quan trọng là, nhắc lại một lần nữa, ngưới lớn phải thật bình tĩnh, cho dù đã trải qua một ngày làm việc mệt nhọc, căng thẳng.

5) Trao cho trẻ một số quyền tự do nhất định: chẳng hạn trong việc chọn lựa trang phục, hoặc quyết định về thời khóa biểu có thể tiếp bạn bè, làm bài tập… Trẻ cần cảm thấy mình có một vai trò quan trọng trong đời sống gia đình và có những quyết định của riêng mình. Hãy giúp trẻ tự chịu trách nhiệm.

6) Khuyến khích trẻ chơi một môn thể thao: qua đó rèn luyện và phát triển cả về thể chất lẫn tinh thần. Đó là cách tốt nhất để trẻ có thể tiêu thụ hết năng lượng dư thừa. Nên ưu tiên chọn những môn thể thao có tính tập thể, đoàn kết hoặc môn võ cổ truyền như nhu đạo, vì nó có tính kỷ luật nghiêm ngặt, giúp trẻ biết tôn trọng người khác và nhất là biết tự chủ.